Η Ελληνική Επανάσταση και η Μεσογειακή της Διάσταση
Γιώργος Δ. Χατζόπουλος
Εισαγωγή
Πηγή, greekcitytimes.com
Υπάρχουν κεφάλαια της Ελληνικής Επανάστασης που δεν είναι γνωστά. Η εκστρατεία του 1826 στη Βηρυτό είναι ένα από αυτά. Πρόκειται για μια τολμηρή, και στρατηγικά αμφιλεγόμενη επιχείρηση που έλαβε χώρα την άνοιξη εκείνου του κρίσιμου έτους: μια ελληνική δύναμη δεκάδων πλοίων και εκατοντάδων ανδρών εγκατέλειψε τον ελλαδικό χώρο και απέπλευσε προς τις ακτές του Λιβάνου, με στόχο να δημιουργήσει ένα δεύτερο μέτωπο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η επιχείρηση αυτή έχει παραμείνει στη σκιά της ιστορίας για πολλούς λόγους: απέτυχε, κατηγορήθηκε και δεν είχε την επίσημη στήριξη της τότε Κυβέρνησης. Ωστόσο, ακριβώς η αποτυχία της καθιστά τη μελέτη της ανεκτίμητη. Αποκαλύπτει τις αντιφάσεις ενός επαναστατικού κινήματος σε κρίση, την αδυναμία της κεντρικής εξουσίας να χαλιναγωγήσει τους ιδιωτικούς πολέμους των οπλαρχηγών, αλλά και ένα ευρύτερο μεσογειακό ρόλο που έβλεπαν, οι Έλληνες του 1821.
Κεντρικό ρόλο σε όλη αυτή την ιστορία είναι το Ναύπλιο. Ως προσωρινή πρωτεύουσα του αγωνιζόμενου ελληνικού κράτους, η πόλη υπήρξε ταυτόχρονα η έδρα της επίσημης κυβέρνησης που αντιτάχθηκε στην εκστρατεία και το σημείο συγκέντρωσης των δυνάμεων που παρά ταύτα την πραγματοποίησαν. Η διπλή αυτή ταυτότητα του Ναυπλίου ρίχνει φως στον τρόπο λειτουργίας αλλά και δυσλειτουργίας, του πρώτου ελληνικού κράτους.
Η Ελλάδα το 1826: Μια Επανάσταση σε Κρίση
Φυσικός, ιστορικός και οδικός χάρτης της Ελλάδας, Pierre-Lapie, 1826
Για να κατανοήσουμε γιατί κάποιοι Έλληνες έστρεψαν το βλέμμα τους προς τον Λίβανο το 1826, χρειάζεται να ανατρέξουμε στη δραματική κατάσταση που επικρατούσε στον αγωνιζόμενο ελληνισμό. Η Επανάσταση βρισκόταν στο πέμπτο της χρόνο, αλλά η αρχική αισιοδοξία είχε δώσει τη θέση της σε απελπισία. Η εισβολή του Ιμπραήμ Πασά στην Πελοπόννησο από τον Φεβρουάριο του 1825, επικεφαλής ενός εκσυγχρονισμένου αιγυπτιακού εκστρατευτικού σώματος που υπολογίζεται σε 17.000 άνδρες, είχε ανατρέψει τελείως την ισορροπία δυνάμεων.
Το Ναύπλιο, ορισμένα νησιά του Σαρωνικού και η απόρθητη Μάνη ήταν σχεδόν τα μόνα εδάφη που δεν είχαν υποκύψει. Η επαναστατική κυβέρνηση υπό τον Γεώργιο Κουντουριώτη, που εδρεύοντας στο Ναύπλιο προσπαθούσε να διαχειριστεί την κρίση, αντιμετώπιζε ταυτόχρονα εσωτερικές διαμάχες μεταξύ των οπλαρχηγών, κατάρρευση των οικονομικών και την ασφυκτική πολιορκία του Μεσολογγίου από τις δυνάμεις του Τούρκου Κιουταχή Πασά και του Ιμπραήμ, προμηνύοντας την τραγική Έξοδο του Απριλίου 1826.
Σε αυτό το ζοφερό πλαίσιο, ο Ιωάννης Κωλέττης, σκεφτόταν σε ευρύτερες στρατηγικές. Πίστευε ότι ένα επιτυχές ξέσπασμα εξέγερσης στη Συρία και τον Λίβανο θα μπορούσε να αποσπάσει οθωμανικές δυνάμεις από το ελληνικό μέτωπο, δίνοντας στην Επανάσταση τον ζωτικό χώρο που χρειαζόταν. Αυτή η λογική ήταν που άνοιξε τον δρόμο στη Βηρυτό.
Το Ναύπλιο και η Γένεση του Σχεδίου: Διπλωματία και Τυχοδιωκτισμός
Η ιδέα για συμμαχία με τον Εμίρη του Λιβάνου δεν γεννήθηκε ξαφνικά. Η σπίθα άναψε στις 25 Οκτωβρίου 1824, όταν ο Μακεδόνας αγωνιστής Χατζηστάθης Ρέζης παρουσιάστηκε στο Βουλευτικό του Ναυπλίου, ισχυριζόμενος ότι μετέφερε προτάσεις από τον Εμίρη Μπεσίρ Σιχάμπ Β’, τον ισχυρό ηγεμόνα του Λιβάνου, για από κοινού δράση εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Ρέζης, που προσδοκούσε ότι η συμμαχία αυτή θα οδηγούσε και στην απελευθέρωση της Κύπρου, δεν παρουσίασε ωστόσο κανένα επιβεβαιωτικό έγγραφο από τον Εμίρη.
Το Βουλευτικό αποφάσισε να στείλει τον Επίσκοπο Γρηγόριο Ευδοκιάδος, γνώστη της περιοχής με διασυνδέσεις στη Βηρυτό, για να εξετάσει το ζήτημα από κοντά. Η αποστολή αποδείχθηκε καταστροφική: ο Επίσκοπος συνελήφθη από αιγυπτιακές δυνάμεις και επέστρεψε στο Ναύπλιο τον Ιανουάριο του 1826, άρρωστος και χωρίς κανένα έγγραφο συμφωνίας. Η επίσημη κυβέρνηση είχε πλέον αρνητική στάση απέναντι σε κάθε εκστρατεία στον Λίβανο.
Σύμφωνα με τον ιστορικό Εμμανουήλ Πρωτοψάλτη που μελέτησε εκτενώς το θέμα, η έμπνευση για την εκστρατεία ήρθε και από έναν Μαρωνίτη μοναχό που είχε συναντήσει τον Βάσο Μαυροβουνιώτη και περιέγραψε δακρύβρεχτα τα παθήματα των χριστιανών της Συρίας. Ο Μαυροβουνιώτης, ένας από τους ελάχιστους οπλαρχηγούς που δεν είχαν ηττηθεί από τον Ιμπραήμ, ήταν εύκολος στόχος τέτοιων εκκλήσεων.
Έτσι, ενώ η κυβέρνηση του Ναυπλίου επίσημα αντιτασσόταν στην επιχείρηση, τρεις εμβληματικοί οπλαρχηγοί άρχισαν να οργανώνουν μυστικά την εκστρατεία. Ο Βάσος Μαυροβουνιώτης, Μαυροβούνιος στην καταγωγή και βετεράνος του ελληνικού Αγώνα, ανέλαβε τη γενική διοίκηση. Ο Χατζημιχάλης Νταλιάνης από την Ήπειρο, που είχε μυστική αλληλογραφία με τον Εμίρη, ανέλαβε τη στρατολόγηση. Ο Νικόλαος Κριεζώτης, έμπειρος ναυτικός αρχηγός, συνέβαλε στην οργάνωση του στόλου. Στις 29 Ιανουαρίου 1826, ο Κύπριος Χαράλαμπος Μάλης, πρώην συνεργάτης αλλά αντίθετος στη διεξαγωγή ιδιωτικής εκστρατείας, κατήγγειλε τη μυστική αυτή κίνηση στο Βουλευτικό.
Ο Εμίρης Μπεσίρ Σιχάμπ: Ένας Αμφίσημος Σύμμαχος
Για να κατανοήσουμε την τύχη της εκστρατείας, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τον χαρακτήρα και τη θέση του Εμίρη Μπεσίρ Σιχάμπ Β’, του πρώτου αποδέκτη των ελληνικών προτάσεων. Ο Μπεσίρ ήταν ένας από τους πιο δεξιοτέχνες πολιτικούς εγκεφάλους της εποχής του στον αραβόφωνο κόσμο. Μουσουλμανικής καταγωγής, είχε ασπαστεί τη Μαρωνιτική Χριστιανική πίστη, κινούμενος από συνδυασμό πολιτικής σκοπιμότητας και γνήσιας θρησκευτικής μεταστροφής. Η ευελιξία αυτή ήταν χαρακτηριστική της προσέγγισής του σε κάθε διπλωματικό ζήτημα.
Ο Μπεσίρ είχε ήδη αποδείξει την ικανότητά του να κινείται ανάμεσα σε αντίπαλες δυνάμεις. Το 1799, είχε αρνηθεί να βοηθήσει τον Ναπολέοντα κατά την πολιορκία της Άκρης, αποτρέποντας έτσι τη γαλλική κατάκτηση της Συρίας. Μόλις έναν χρόνο πριν από την ελληνική εκστρατεία, το 1825, είχε συνεργαστεί με τους Οθωμανούς για να εκδιώξει τους αντίπαλούς του Δρούζους Τζουμπλάτ από τον Λίβανο. Η θέση του εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την οθωμανική ανοχή.
Οι ιστορικοί διχάζονται ως προς τις πραγματικές προθέσεις του Εμίρη. Ορισμένοι, όπως ο Peter Hill του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ που μελέτησε εκτενώς τις σχέσεις Ελλάδας και Λιβάνου την περίοδο 1821-1841, υποστηρίζουν ότι ο Μπεσίρ ενδεχομένως έβλεπε μια ελληνική παρουσία ως μοχλό πίεσης για να αποσπάσει νέα οθωμανική υποστήριξη εναντίον των Δρούζων αντιπάλων του. Η αλήθεια είναι ότι, όταν οι Έλληνες αποβιβάστηκαν, ο Εμίρης δεν τους βοήθησε. Αντιθέτως, κινητοποίησε δυνάμεις εναντίον τους.
Η Εκστρατεία: Από την Κύπρο στη Βηρυτό
Στα τέλη Φεβρουαρίου 1826, το Ναύπλιο ήταν το κέντρο οργάνωσης, συνεννοήσεων και στρατολόγησης, ενώ οι Σπέτσες και η Κέα ήταν οι τόποι συγκέντρωσης και αφετηρίας του στόλου. Έτσι αγνοώντας τις κυβερνητικές αντιρρήσεις και παρά τις καταγγελίες στο Βουλευτικό, ο ελληνικός στόλος απέπλευσε. Τα πλοία, που εκτιμώνται μεταξύ 14 και 20 ανάλογα με την πηγή, με τους άνδρες να κυμαίνονται από 500 έως 1.000, κατευθύνθηκαν αρχικά προς την Κύπρο. Εκεί, με πρόσχημα τον εφοδιασμό τους, οι Έλληνες επιδόθηκαν σε λεηλασίες προκειμένου να χρηματοδοτήσουν την υπόλοιπη εκστρατεία —ενέργεια που ο Βρετανός πρόξενος John Barker, που κατέγραφε τα πάντα από το Χαλέπι, χαρακτήρισε ως ρητά πειρατική.
Στις 18 Μαρτίου 1826, ο ελληνικός στόλος εμφανίστηκε στα ανοιχτά της Βηρυτού. Η απόβαση ήταν γρήγορη και αιφνιδιαστική. Σύμφωνα με τα έγγραφα του Barker που κοινοποιήθηκαν στον Βρετανό Πρεσβευτή Stratford Canning στην Κωνσταντινούπολη, οι Έλληνες σκαρφάλωσαν στα τείχη της πόλης ενώ τα πλοία κανονιοβολούσαν από τη θάλασσα. Η Βηρυτός βρέθηκε απροετοίμαστη, χωρίς τακτικό στρατό και με λιγοστά πυρομαχικά. Ο τοπικός ιεροδικαστής (Μουφτής) ανέλαβε να εμψυχώσει και να οργανώσει την άμυνα.
Η μάχη ήταν σύντομη αλλά αιματηρή. Οι Έλληνες υπέστησαν περίπου 40 απώλειες, ενώ οι υπερασπιστές της πόλης έχασαν 14 νεκρούς και 20 τραυματίες. Αναφέρεται ότι πεντακόσιοι κανονιοβολισμοί έπεσαν προς την πόλη, δύο από τους οποίους έπληξαν το γαλλικό προξενείο και τρεις το αυστριακό. Αν και αρχικά αποκρούστηκαν από τα κυρίως τείχη, οι Έλληνες κατέλαβαν μια λωρίδα κατά μήκος της παραλίας, σε μια περιοχή κατοικούμενη κυρίως από Χριστιανούς που δεν πείραξαν. Εκεί έκαναν εκκλήσεις στους Ρωμιούς να εξεγερθούν, ενώ έστειλαν και πρόσκληση στον αρχηγό των Δρούζων να ενωθεί μαζί τους.
Η απεύθυνση στους Δρούζους, αντιπάλους του Εμίρη, ήταν μια μοιραία λανθασμένη εκτίμηση. Ο Μπεσίρ αντέδρασε άμεσα, κινητοποιώντας τις δυνάμεις του. Χωρίς τοπική υποστήριξη και με τον Εμίρη να στρέφεται εναντίον τους, οι Έλληνες δεν είχαν εναλλακτική. Αποχώρησαν από τη Βηρυτό στις 25 Μαρτίου 1826, σε μία ημερομηνία ιστορικής ειρωνείας: την επέτειο της έναρξης της Επανάστασης. Προσέγγισαν πρώτα την Κύπρο, «τρομοκρατώντας Τούρκους και Ελληνες κατοίκους» κατά την «Ιστορία». Κι ύστερα όρμησαν σ’ ένα αυστριακό πλοίο που μετέφερε χρυσοΰφαντα υφάσματα του Χαλεπίου και πλιατσικολόγησαν.
Οι Συνέπειες
Οι επιπτώσεις της εκστρατείας ήταν πολυεπίπεδες και εκτεινόταν πολύ πέρα από τον άμεσο ελληνικό χώρο. Μόλις πέντε μέρες μετά την αποχώρηση των Ελλήνων, ο Οθωμανός αξιωματούχος Αμπντουλάχ Πασάς έστειλε τον υπαρχηγό του με περίπου 500 Αλβανούς άτακτους να εκδικηθούν. Οι αλβανοί έσπειραν τον τρόμο στη χριστιανική κοινότητα της Βηρυτού. Η μοίρα αυτή ήταν άκρως επώδυνη για τους ντόπιους Ορθόδοξους Χριστιανούς (Ρωμιούς) που είχαν οφέλη να κερδίσουν από μια ελληνική νίκη αλλά ήταν τα θύματα μιας ελληνικής αποτυχίας.
Σύμφωνα με τον ερευνητή Dean Kalimniou, η εκστρατεία είχε άμεσες επιπτώσεις στους Ορθόδοξους ιερούς τόπους της Συρίας και του Λιβάνου. Η Μονή της Παναγίας του Μπαλαμάντ, κοντά στην Τρίπολη του Λιβάνου, υπέστη βανδαλισμούς και οι μοναχοί αναγκάστηκαν να την εγκαταλείψουν έως το 1830. Η πολιτική του Σουλτάνου, που ήδη θεωρούσε τους Ορθόδοξους υπηκόους ως δυνητικά άπιστους εξαιτίας της ελληνικής εξέγερσης, έγινε ακόμη πιο καταπιεστική.
Στη διεθνή σκηνή, η εκστρατεία επιβάρυνε την ήδη ευαίσθητη θέση της ελληνικής Διοίκησης. Ξένοι πρόξενοι —Βρετανοί, Γάλλοι, Αυστριακοί— κατέγραφαν τα γεγονότα με ανησυχία. Η εικόνα του Έλληνα αγωνιστή ως ελευθερωτή του Χριστιανισμού, που η ευρωπαϊκή φιλελληνική κοινή γνώμη είχε καλλιεργήσει, ζημιώθηκε από εικόνες πλιάτσικου και άκριτης βίας. Αυτή ήταν ακριβώς η εποχή που η ελληνική πλευρά χρειαζόταν την ευρωπαϊκή υποστήριξη.
Στο καθαρά στρατιωτικό πεδίο, η σπατάλη δυνάμεων ήταν σοβαρή. Την ίδια άνοιξη που εκατοντάδες Έλληνες πολεμιστές και δεκάδες πλοία έπλεαν προς τον Λίβανο, το Μεσολόγγι έπεφτε. Στις 10 Απριλίου 1826 —λίγες εβδομάδες μετά την αποχώρηση από τη Βηρυτό— ολοκληρώθηκε η ηρωική αλλά τραγική Έξοδος των υπερασπιστών του. Το ερώτημα παραμένει ανοικτό για τους ιστορικούς: θα μπορούσαν αυτές οι δυνάμεις να αλλάξουν την τύχη του Μεσολογγίου;
Όπως αναφέρει ο ο ιστορικός Απόστολος Βακαλόπουλος στην «Ιστορία του Ελληνικού Εθνους», «Με τέτοιες απερίσκεπτες επιχειρήσεις κατατριβόταν η ελληνική αυτή δύναμη, ενώ ο εχθρός έδινε συντονισμένα και μεθοδικά τα τελευταία πλήγματα εναντίον του Μεσολογγίου»
Επίλογος
Η εκστρατεία του 1826 στη Βηρυτό αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των προκλήσεων και των αντιφάσεων που χαρακτήριζαν την Ελληνική Επανάσταση. Ο ρόλος του Ναυπλίου σε αυτή την ιστορία είναι διττός: αφενός λειτούργησε ως το κέντρο των επίσημων διπλωματικών προσπαθειών, αφετέρου υπήρξε το σημείο συγκέντρωσης της “ιδιωτικής” εκστρατείας, αναδεικνύοντας την αδυναμία της κεντρικής εξουσίας να επιβάλει την τάξη. Η άγνωστη αυτή εκστρατεία υπογραμμίζει την πολυπλοκότητα των γεγονότων του 1821 και την ανάγκη για μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση του αγώνα για ανεξαρτησία.
Πηγές και Βιβλιογραφία
1. Πρωτοψάλτης, Εμμανουήλ. «Αυθαίρετη Επιδρομή Ελλήνων κατά του Λιβάνου (1826)». Αθηνά, 58 (1954): 243-277.
2. Hill, Peter. «How Global Was the Age of Revolutions? The Case of Mount Lebanon, 1821». Journal of Global History, 16, No. 1 (2020): 65-84.
3. Prousis, Theophilus C. «Bedlam in Beirut: A British Perspective in 1826». Chronos, 15 (2007): 89-106.
4. Τρικούπης, Σπυρίδων. Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης. Τόμος Τρίτος. Εκδόσεις Νέα Σύνορα.
5. «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», τ. ΙΒ’. Εκδοτική Αθηνών.
6. Kalimniou, Dean. «Syria and the Greek Revolution». NEO Magazine (Απρίλιος 2024). https://www.neomagazine.com/2024/04/syria-and-the-greek-revolution/
7. «The Greek Expedition to Beirut: A Failed Liberation and Its Brutal Aftermath, March 1826». Greek City Times (Μάρτιος 2025). https://greekcitytimes.com/2025/03/19/the-greek-expedition-to-beirut-a-failed-liberation-and-its-brutal-aftermath-march-1826/
8. «Syria and the Greek Revolution». Neos Kosmos. https://neoskosmos.com/en/2015/09/21/dialogue/opinion/syria-and-the-greek-revolution/
9. «Mount Lebanon and Greece: Mediterranean Crosscurrents, 1821–1841». Historein (Ακαδημαϊκό περιοδικό). https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/historein/article/view/24937
10. «1826: Η άγνωστη ελληνική εκστρατεία στον Λίβανο». Protothema. https://www.protothema.gr/stories/article/854628/1826-i-agnosti-elliniki-ekstrateia-ston-livano/
11. «Δύο Εκστρατείες και μια Πολιορκία». Ιστορικά Δρώμενα. https://istorikadromena.gr/index.php/blog/istorika-arthra/elliniki-istoria/epanastasi-1821/28-dyo-ekstrateies-kai-mia-poliorkia
12. «History of Beirut». Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Beirut
13. Βακαλόπουλος Απόστολος «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους»
14. Γριβάκος Ευάγγελος. «Η ΑΠΟΤΥΧΗΜΕΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΠΕΙΡΑΤΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΣΕ ΣΥΡΙΑ ΚΑΙ ΛΙΒΑΝΟ»