17 Σεπτεμβρίου 1921. Από το Άν-Ίν της Μικράς Ασίας, λίγες ημέρες μετά τη Μάχη του Σαγγάριου, ο Ναυπλιώτης Δημήτρης Παπαδόπουλος γράφει στους δικούς του.

Μια προσωπική επιστολή που καταγράφει την εξάντληση της υποχώρησης, την έντονη κριτική του για τη στρατιωτική διοίκηση, αλλά και την απογοήτευση ενός ανθρώπου που, μετά από μήνες στο μέτωπο, επιθυμεί πλέον την επιστροφή στην Αθήνα και στους δικούς του.
Μέσα στις γραμμές της, όμως, διακρίνεται ήδη η μεγάλη αλλαγή που ακολούθησε τον Σαγγάριο: η ελληνική προέλαση είχε σταματήσει και το μέτωπο θα παρέμενε καθηλωμένο για σχεδόν έναν χρόνο, μέχρι την κατάρρευση του Αυγούστου του 1922.
Η επιστολή που μας άφησε είναι πολύ περισσότερο από ένα οικογενειακό γράμμα· είναι μια σπάνια, ανεπεξέργαστη μαρτυρία για την κατάσταση του ελληνικού στρατού τις ημέρες αμέσως μετά τη Μάχη του Σαγγαρίου, γραμμένη όχι με την ψυχρή απόσταση της ιστοριογραφίας, αλλά με την οργή, την κόπωση και την απογοήτευση κάποιου που τη βίωσε από μέσα.
Μια αυθεντική φωνή του 1921, που μας επιτρέπει να δούμε τη Μικρασιατική Εκστρατεία όχι μόνο μέσα από τους χάρτες και τις ημερομηνίες, αλλά μέσα από τα μάτια ενός ανθρώπου που τη ζούσε.
«αὐτὰ ὅλα δὲν πρέπει νὰ μείνουν ἀφανῆ».

Ολόκληρη η επιστολή:

Άκ – Ίν, 17 Σεπτεμβρίου 1921

Σεβαστέ μου πάτερ,

Σού γράφω ἀπό τό Ἄν-Ἴν· ἦτο τό πρῶτον μέρος ὅπου συνεπλάκην το Σύνταγμά μας ήτοι το απόσμασμά μας, μέ τούς Τούρκους καί τώρα εὑρίσκομαι ἀπόψε ἐν καταυλισμῷ διά νά ἐξακολουθήσωμεν αὔριον τήν ὁδόν Ἄκ-Ἴν πρός τό χωρίον Τσερκές. 

Εἶνε ὁ καιρός βροχερός, ἐκάμαμε πορείαν σήμερον ἄνω τῶν 25 χιλιομέτρων ἀναχωρήσαντες ἐξ …….  τήν 7ην ὥραν. Δέν ἔχω καμμία δουλειά τώρα καί ἐκάθησα νά ἐπικοινωνήσω μαζί σας. 

Καλόν ἦτο πού ἐγένετο ἡ ἐγκατάλειψις τοῦ Σαγγαρίου, διότι θά ἦτο καταστροφή ἡ διαμονή μας ἐκεῖ μέ τόν ἐλεεινόν αὐτόν καιρόν, ἐκτός ἄν κατελαμβάνετο ἡ Ἄγκυρα, πρᾶγμα τό ὁποῖον θά ἀπῄτει οὐκ ὀλίγας θυσίας εἰς αἷμα καί χρῆμα. 

Ήδη η Μεραρχία μας συγκεντρούται εις Αφιόν  Καραχισάρ ίσως διά την υποστήριξίν της από τυχαίαν επίθεσιν των εχθρών. Δεν γνωρίζω τας αποφάσεις της Συνδιασκέψεως τι ακριβώς θα είναι, και τι θα βγη από αυτήν την συνδιάσκεψιν και θα κρίνη την τύχην της Ελλάδος.

Δυστυχώς η εγκατάλειψις του Σαγγαρίου παρουσίασε μερικά χάλια εις το στράτευμά μας κατά την γενομένην υποχώρησιν. Αξιωματικοί του Μηχανικού εγκατέλειψαν την γέφυραν τελείως του Σαγγαρίου, αθίκτους εις χείρας του εχθρού.

Ἐπίσης δὲ ἡ Μεραρχία παρουσίασε πολλὰ τρωτὰ σημεῖα· ἐγκατέλειψε παντελῶς τὸ 41ον Σύνταγμα, καὶ ἔδειξαν οἱ διάφοροι εκεί μέσα δειλίαν καὶ κλασικήν διοικητικὴν ἀνικανότητα. Ὀλίγον δε νὰ ἐκυκλοῦτο ὁλόκληρον τὸ 41ον Σύνταγμα, τὸ δὲ 46ον εἶχε παντελῶς σχεδὸν ἐγκαταλειφθῆ. Ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Πυροβολικοῦ Κριεζῆς οὐδέποτε ἐφάνη ἀπὸ τὰς 12 τοῦ μηνὸς Αὐγούστου μέχρι τῆς 5ης Σ/βρίου τῆς ἐκεῖ μάχης, ἵνα κατευθύνῃ τοὺς τομεῖς εἰς τὸ Πυροβολικόν, ὡς ὤφειλε, ἀλλ’ ἐθεᾶτο ἐκ τῶν Παρατηρητηρίων του ἀπὸ χιλιομέτρων διευθύνων τηλεφωνικῶς.

Αὐτὰ ὅλα δὲν πρέπει νὰ μείνουν ἀφανῆ, εἶνε αἴσχη νὰ ἐκμεταλλεύωνται αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι τὸν κόπον καὶ τὸν κίνδυνον εὐσυνειδήτων ἀνθρώπων. Ἐγὼ δὲν ἔχω καμμίαν θέσιν διὰ νὰ κάμω μήνυσιν ἐπὶ ἀνεπαρκείᾳ καὶ δειλίᾳ, αλλά ευτυχώς υπάρχουν και τινες πλέον θερμόαιμοι οίτινες πιστεύω θα κάμουν κάτι σχετικώς· δεν έπαυσα όμως από του να στιγματίζω αυτήν την ελεεινήν διαγωγήν των αρμοδίων, και λυπούμαι κατάκαρδα να βασανίζεται κανείς διά να αποδώση κάτι τι, και να μη λειτουργεί καλώς η υπηρεσία των άνω· απογοητεύεται κανείς, όσης έχει εις το τέλος την αξίωσιν να του ειπούν εν “ευχαριστώ” διότι έβαλε κάτω το κεφάλι του δι’ αυτούς.

Η ελεεινή διαγωγή των μας έχει κάμει όλους εκτός εαυτού· φαίνεται ότι ο Μέραρχος έμαθε ότι φωνάζω και εγώ και ενώ άλλοτε ήτο μειλίχιος ήδη μετέβαλε παντελώς στάσιν επηρεασθείς φαίνεται από τινάς φαύλους εκεί μέσα. Εμένα ατομικώς δεν με νοιάζει, διότι και 3 Διοικητές Συνταγμάτων διά τας τελευταίας επιχειρήσεις θα γράψουν καλά, αλλά δεν δύναμαι να ανεχθώ μετά τόσας θυσίας και πραγματικούς κινδύνους να βλέπω ανθρώπους ανικάνους διοικητικώς και δειλούς να απολαμβάνουν αυτοί κακώς, ενώ θα έδεινα τους αφαιρείτο η διοίκησις.

Ελπίζω να διαταχθή ανάκρισις, αλλά δεν μου αρέσει πλέον το περιβάλλον και έγραψα εις την Στρατιάν εις κάποιον φίλον μου να μου ειπεί πώς θα είναι δυνατόν να τεθώ εις την ζώνην του Εσωτερικού και τον παρεκάλουν να εφρόντιζε να έφευγα από αυτήν την Μεραρχίαν. Και ἤ νά τοποθετηθῶ εἰς τι ἄλλο ἐπιτελεῖον ἤ ὡς ἀρχηγός Πυροβολικοῦ, διότι ἔμαθα ὅτι χηρεύει μία θέσις.

Τήν επιστολήν μου ἔστειλα εἰς τό Εσκί-Σεχίρ ὅπου μένει ἡ Στρατιά, ἀλλά φαντάζομαι πώς ἕως ὅτου ἔλθει ἡ ἀπάντησις θά περάσουν ἀρκεταί ἡμέραι.

Ἔχω βαρεθῆ πλέον τήν ζωήν τῆς ὑπαίθρου καί ἐπιθυμῶ τήν ἐπάνοδον εἰς Ἀθήνας· νά ἰδῶ πῶς θά γίνῃ, καί πότε.

Εἰς τόν Ἄγγελον ἔγραψα σήμερα συμβουλεύων αὐτόν νὰ ἀποδεχθῇ τὴν προσφερομένην αὐτῷ θέσιν καὶ ὑποδιοίκησιν Σμύρνης: ἐσκέφθην, ὅτι οἱονδήποτε μισθὸν καὶ νὰ του δώσουν, ὅτι θὰ ἐξοδεύῃ πολλά μένων ἐν Σμύρνῃ ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ ἂν δὲν μένει πιστεύω πῶς θὰ στενοχωρηθῇ: ἐξ ἄλλου δὲ είμεθα πολυμελής οἰκογένεια καὶ ὅλα τὰ συμφέροντα καὶ ὑποθέσεις μας δέον νὰ συγκεντρῶνται ἐν Ἀθήναις: ἐστενοχωρήθην μάλιστα ὀλίγον, διότι ἀρχικῶς δὲν τὸν συνεβούλευον φιλικώς νὰ μὴ ἀποδεχθῇ τὴν θέσιν, ἀλλὰ επηρεασθήν οὐ μόνον ἀπὸ τὴν ἰδέαν, ὅτι θὰ ἔχῃ κοινωνικὴν θέσιν λαμπρὰν καὶ μισθὸν καλὸν ἀλλ’ ἰδίως διότι θὰ ἦτο ἀνεξάρτητος καὶ ὡς Προϊστάμενον θὰ εἶχε τὸν Στεργιάδην δὲν ἐσκέφθην, ὅτι ἀπομακρυνόμενος των κέντρων θά ἦτο ἀνεξάρτητος καί τῶν κέντρων θά παύσῃ νά ἀνήκῃ πλέον εἰς τήν Ἀθηναϊκήν κοινωνίαν, καί θά παύσῃ νά βοηθῇ τήν οἰκογένειάν του καί τά ἀδέλφια του· Θά μοῦ εἰπῆ, ὅτι θά εἶνε ὑπερβολική ἀξίωσίς μας νά τοῦ ἐστερούσαμε τό μέλλον του δι’ ἡμᾶς· ἀλλά εἶμαι βέβαιος ὅτι ταχέως θά εστενοχωρείτο επιθυμών τό ταξειδάκι του εἰς Ναύπλιον ἢ εἰς τήν συντροφιάν του εἰς του Ζαχαράτου ἀντί νά εἶνε ἀπομακρυσμένος εἰς καμμίαν Τουρκόπολην.

Σᾶς φιλῶ όλους

Μίμης

ΣΗΝΕΙΩΣΗ

Το επιστολόχαρτο αναγράφει στο επάνω μέρος

ARMY AND NAVY
YOUNG MEN’S CHRISTIAN ASSOCIATION
“WITH THE COLORS” (ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ Χριστιανική Αδελφότης των νέων. Εν τω Ελληνικώ στρατώ και στόλω.

Ενώ στο κάτω μέρος αναγράφει

TO THE WRITER: SAVE BY WRITING ON BOTH SIDES OF THIS PAPER
TO THE FOLKS AT HOME: SAVE FOOD, BUY LIBERTY BONDS AND WAR SAVINGS STAMPS

Προς τον γράφοντα: Εξοικονομήστε γράφοντας και στις δύο πλευρές αυτού του χαρτιού.

Προς τους ανθρώπους στο σπίτι: Εξοικονομήστε τρόφιμα, αγοράστε Ομόλογα Ελευθερίας και Γραμμάτια Αποταμίευσης Πολέμου. 

ΠΗΓΗ: Γενικά Αρχεία του Κράτους